Het recht op behoorlijke huisvesting dreigt ernstig onder druk te komen te staan indien het voorgestelde volksberoep wordt ingevoerd. Met dit mechanisme zou het parlement uitspraken van het Grondwettelijk Hof over sociaaleconomische grondrechten naast zich neer kunnen leggen. Daardoor zouden fundamentele rechten zoals sociale zekerheid, een gezond leefmilieu en vooral het recht op wonen afhankelijk worden van de wil van een meerderheid. Voor kwetsbare bevolkingsgroepen kan dit leiden tot een aanzienlijke verzwakking van hun grondrechtelijke bescherming.
Het voorstel beoogt bepaalde wetgeving af te schermen van grondwettelijke toetsing, waardoor beslissingen van het Grondwettelijk Hof met een tweederdemeerderheid kunnen worden verworpen. Gedurende vijf jaar zou een gelijkaardige procedure niet opnieuw aanhangig kunnen worden gemaakt. Op het vlak van huisvesting opent dit de deur naar maatregelen die eerder ongrondwettig werden bevonden, zoals het koppelen van sociale huur aan taalvoorwaarden of het beëindigen van huurcontracten wanneer aan die voorwaarden niet wordt voldaan. Voor mensen die reeds moeilijk toegang vinden tot de woningmarkt zou dit de situatie aanzienlijk verergeren.
Huisvesting is vandaag een grondrecht voor iedereen, ook voor personen zonder wettig verblijf. Dat recht is verankerd in internationale verdragen en sinds 1994 opgenomen in artikel 23 van de Belgische Grondwet. Dit artikel waarborgt sociale grondrechten zonder uitzondering en wordt beschermd door het standstillbeginsel, dat verhindert dat eenmaal verworven rechten worden afgebouwd. De wetgever mag voorwaarden vastleggen voor de uitoefening van het recht, maar kan het recht zelf nooit volledig ontnemen.
Het standstillbeginsel vormt een essentiële bescherming tegen sociale achteruitgang. Het schrappen ervan zou verregaande gevolgen hebben, zoals het alsnog mogelijk maken van uithuiszetting van sociale huurders wegens het niet behalen van een taalvereiste. Daarmee zou een morele grens worden overschreden. De kritiek op zogenaamd rechterlijk activisme miskent het belang van een rechtspraak die maatschappelijke problemen aanpakt en grondrechten beschermt.
Het volksberoep vertrekt vanuit een utilitaristische visie waarin het algemeen belang wordt herleid tot de wil van de meerderheid. Deze kwantitatieve benadering brengt het risico mee dat minderheden structureel worden benadeeld. Democratie garandeert immers niet automatisch rechtvaardigheid. Zonder sterke waarborgen kan zij ontaarden in een tirannie van de meerderheid, waarbij individuele rechten worden opgeofferd.
Een rechtvaardige samenleving vereist net de bescherming en versterking van fundamentele rechten, in het bijzonder van minderheden. Het algemeen belang kan slechts groeien wanneer ook hun rechten worden gevrijwaard. In een superdiverse samenleving vormen de minderheden van vandaag de fundamenten van morgen. Daarom is waakzaamheid noodzakelijk en moet artikel 23 van de Grondwet blijvend worden gekoesterd en beschermd.
Dit cursiefje is alleen beschikbaar in het Nederlands. Lees de samenvatting in een andere taal :
