Het begrijpen van zijn rechten vormt de eerste stap naar een daadwerkelijke toegang tot justitie, in het bijzonder voor personen die worden gearresteerd of gedetineerd, en die vaak kwetsbaar zijn, in armoede leven en geconfronteerd worden met intense stress. Vanaf het moment van arrestatie ontvangen zij talrijke complexe juridische documenten die zij moeilijk begrijpen, waardoor hun rechten grotendeels theoretisch blijven. Het juridische taalgebruik, technisch en abstract, verhindert in de praktijk vaak de effectieve uitoefening van de fundamentele waarborgen die het Europese en Belgische recht voorzien.
In deze context werden twee projecten uitgewerkt om de rechten begrijpelijk te maken gedurende het volledige strafrechtelijke traject: de herschrijving van de rechtenverklaring die aan gearresteerde personen wordt overhandigd en de opleiding van de juristen van de penitentiaire klachtencommissies in klare juridische taal. Het nagestreefde doel bestaat erin de gebruiker centraal te plaatsen, rekening houdend met zijn concrete situatie, zijn begripsvermogen en het precieze moment waarop informatie wordt verstrekt.
De oorspronkelijke rechtenverklaring bleek te lang, slecht gestructureerd, overladen met juridisch jargon en onvoldoende afgestemd op de logica van de gearresteerde persoon. Velen lazen het document niet of begrepen de inhoud niet, waardoor essentiële rechten zoals het zwijgrecht of het recht op bijstand van een advocaat onbekend bleven. Het Europese project “Access Just” maakte het mogelijk dit document volledig te herdenken volgens een legal-designbenadering, in samenwerking met politie, advocaten, magistraten en overheidsdiensten.
Het resultaat is een nieuwe verklaring die korter, visueler en opgebouwd is volgens de stappen die de persoon daadwerkelijk doorloopt: vanaf de arrestatie, vóór het verhoor, tijdens het verhoor en erna. Overbodige of voortijdige informatie werd geschrapt om cognitieve overbelasting te vermijden. De woordenschat werd vereenvoudigd, zinnen werden verkort en rechten werden duidelijk zichtbaar gemaakt via kleuren, pictogrammen en een heldere hiërarchie. De tekst spreekt de persoon rechtstreeks aan, zodat hij of zij zich de rechten kan toe-eigenen.
Er werden twee versies ontwikkeld: een praktisch vouwblad en een A4-document dat eenvoudiger hanteerbaar is voor politiediensten. Deze documenten werden vertaald in meerdere talen om rekening te houden met de taalkundige diversiteit van het doelpubliek. Gebruikstesten moeten nagaan welke impact deze nieuwe vormgeving heeft op het effectieve begrip van de rechten.
Ook tijdens detentie blijkt de nood aan klare taal groot. Gedetineerden ontvangen talrijke juridische beslissingen die zij moeten begrijpen om ze te kunnen naleven of aanvechten. De oprichting van klachtencommissies, belast met het toezicht op gevangenisbeslissingen, maakte het belang zichtbaar van toegankelijke communicatie. Veel gedetineerden beschikken niet langer over een advocaat, beheersen de taal onvoldoende of ondervinden leesmoeilijkheden.
Daarom werd een pilootproject opgezet om de redactie van de beslissingen van de klachtencommissies te harmoniseren en te vereenvoudigen. Tijdens workshops werd gewerkt aan structuur, woordkeuze, zinslengte, toon en visuele presentatie, met behoud van de noodzakelijke juridische nauwkeurigheid. De eerste feedback van gedetineerden toont aan dat een duidelijke structuur, eenvoudige uitleg en een leesbare lay-out het begrip aanzienlijk vergroten.
Deze initiatieven tonen aan dat juridische correctheid en begrijpelijkheid perfect kunnen samengaan. Het recht toegankelijk maken verzwakt het niet, maar versterkt het net doordat betrokkenen hun rechten leren kennen, begrijpen en uitoefenen. Toegang tot justitie hangt niet enkel af van wettelijke teksten, maar ook van de manier waarop zij worden overgebracht aan wie ze het meest nodig heeft.
Dit commentaar is tweetalig:
