Overgewicht en obesitas zijn het gevolg van een langdurig onevenwicht tussen energieopname en energieverbruik, met vetopstapeling en gewichtstoename tot gevolg. Obesitas vormt een ernstige vorm van overgewicht en verhoogt het risico op tal van chronische aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten, diabetes en kanker, maar gaat ook gepaard met psychologische en sociale problemen. Sinds 1975 is het aantal mensen met obesitas wereldwijd verdrievoudigd en ook in België blijven de cijfers stijgen, wat wijst op een structurele gezondheidsuitdaging.
Hoewel obesitas vaak wordt omschreven als een welvaartsziekte, blijkt zij in werkelijkheid sterk samen te hangen met ondervoeding in kwalitatieve zin, te weinig beweging en sociale ongelijkheid. Personen met een lage socio-economische status worden onevenredig getroffen en kennen een lagere levensverwachting. Overgewicht en obesitas versterken bovendien andere gezondheidsproblemen, waardoor de bestaande gezondheidskloof verder verdiept.
Een louter individuele benadering volstaat niet. Obesitas is niet enkel het resultaat van persoonlijke keuzes rond voeding en beweging, maar wordt beïnvloed door genetische, medische, psychologische en sociale factoren. Ook de omgeving speelt een doorslaggevende rol. In een obesogene omgeving, die gewichtstoename stimuleert en gezond gedrag bemoeilijkt, kan niet worden gesproken van volledige individuele verantwoordelijkheid. De leefomgeving bepaalt een aanzienlijk deel van onze gezondheidstoestand.
Voor mensen in een kwetsbare socio-economische positie is gezond leven vaak geen vanzelfsprekende optie. Financiële onzekerheid, beperkte toegang tot gezonde voeding, gebrek aan sportinfrastructuur, tijdsdruk, mobiliteitsproblemen en sociale uitsluiting beïnvloeden eet- en bewegingsgedrag in sterke mate. De lokale omgeving krijgt hierdoor een centrale betekenis, aangezien deze groepen vaak afhankelijk zijn van wat zich in hun onmiddellijke leefomgeving bevindt.
Onderzoek toont complexe wisselwerkingen aan tussen fysieke, sociale, economische en politieke omgevingsfactoren. Deze kunnen worden begrepen aan de hand van de negen B’s van toegankelijkheid, zoals bereikbaarheid, betaalbaarheid, bruikbaarheid en begrijpbaarheid. Onvoldoende aangepaste communicatie, verborgen kosten, beperkte kennis van het aanbod en gevoelens van uitsluiting maken gezonde keuzes vaak onhaalbaar.
Algemene gezondheidsvoorlichting volstaat daarom niet. Een systeemaanpak is nodig waarbij omgevings- en leefstijlinterventies gezond gedrag tot de meest logische en toegankelijke keuze maken. Gezondheid is een fundamenteel recht, wat impliceert dat preventie en gezondheidsbevordering centraal moeten staan in het beleid.
Een recht op gezondheid veronderstelt ook het recht op gezonde voeding, voldoende beweging en een leefomgeving die dit ondersteunt. Obesitas is bijgevolg niet enkel een individueel of medisch probleem, maar een maatschappelijke verantwoordelijkheid die een collectieve, structurele en preventieve aanpak vereist op alle beleidsniveaus.
Lees het commentaar in een andere taal:
